واژگان مربوط به ساختمان قنات (واژه های فنی) در یزد

 

 

بغل بر :

در اثر عوامل مختلف که راه عبور آب در قنات مسدود می شود و امکان بازنمودن مسیر قبلی وجود نداشته باشد مسیر انحرافی از پائین دست محل خرابی ایجاد و در بالا دست محل خرابی به مسیر اولیه هدایت می شود این راهرو جدید را بغل بر می گویند .

 

بغل تراشی :

به عمل افزایش عرض راهرو قنات گویند .

 

بونه زنی :

به عمل افزایش ارتفاع راهرو قنات از طریق تراشیدن سقف قنات گویند .

 

پاکنه :

پایاب ـ چاهی و آب انباری که  زینه پایها بر آن ساخته باشند تا مردم به آسانی از آن بردارند .

 

پشته :

حدفاصل بین دو میله قنات را گویند .

 

پسا ـ پینه (پسا کنی ـ پینه برداری ـ کف شکنی) :

چنانچه بر اثر عواملی در حین حفر قنات رونشستگی ایجاد شود و یا شیب قنات در حد متعارف بیشتر شود جهت افزایش آبدهی قنات نسبت به کم نمودن شیب قنات و یا برداشتن رونشستگی اقدام می کنند که مقدار آنرا پسا و یا پینه گویند و عمل فوق را پینه برداری و یا پسا کنی و یا کف شکنی گویند .

 

پسه گود :

اصولا شیب قنات به طرف مظهر است که اگر بنا به دلایلی اعم از اجرائی و یا موانع موجود در مسیر حفر قنات و یا پیشکار قنات این شیب بر عکس شود ، باعث جمع شدن آب در قسمتهائی از قنات می گردد در این حالت می گویند قنات پسه گود شده است .

 

پوکه :

راهرو قنات اعم از خشکه کار یا ترون که از حیز انتفاع خارج شده و به صورت راهرو خشک و جدا از مسیر عبوری قنات قرار می گیرد

 

پیشکار :

آخرین جبه ای که در قسمت انتهایی قنات و در لایه آبدار قرار داشته و به منظور دسترسی به منابع آب بیشتر مورد حفاری واقع می شود و این بخش پس از حفاری به عنوان ترون فنات تلقی می گردد .

 

ترون ـ تره کار:

به قسمتی از راهرو قنات گویند که آب به داخل مجرای قنات تراوش می کند و میزان آبدهی قنات بستگی به میزان تراوش و طول ترون قنات دارد .

 

تک پا ـ ته پا :

به مواد و خاکهای مانده در قسمت پیشکار پس از حفر پیشکار و تخلیه موادکنده شده پیشکار گویند . موادی که لازم است جمع آوری و تخلیه شود .

 

تل (تل چینی) :

در هنگام احداث قنات و بعضا به علت تغییر جنس تشکیلات در پیشکار کف راهرو قنات کاملا صاف کنده نمی شود و عوارض باقی می ماند که باعث جمع شدن مقداری آب می شود ، عوارضی را که به صورت تپه های بسیار کوچک در کف راهرو قنات است ، تل گویند و عمل برداشتن این عوارض جهت هدایت بهتر آب و جلوگیری از تلفات آب را تل چینی گویند .

 

تنوره :

به شکل قیف است و عموما بین 5 تا 7 متر عمق دارد ، قطر دهانه آن بین 1 تا 2 متر و قطر پائین آن خیلی کمتر است و دارای روزنه های کوچک در قسمتهای انتهایی برای عبور آب می باشد . سیستم تنوره به نحوی طراحی می شود که تنوره همیشه پر از آب است و آب در قسمت روزنه با فشاری که بستگی به عمق تنوره دارد به چرخ آسیاب وارد و موجب چرخیدن چرخ آسیاب و در نتیجه سنگ آسیاب می شود .

 

خشکان ـ خشکه کار ـ خشکون :

به قسمتی از راهرو قنات حد فاصل بین منطقه آبدار یا زه آب قنات تا مظهر گفته می شود و هر چه از عمر قنات بگذرد نوعا به طول آن اضافه می شود . چنانچه قنات در منطقه ای قرار داشته باشد که سطح آبهای زیرزمینی آن مرتبا کاهش یابد موضوع افزایش طول خشکه کار کاملا در آن مشهود خواهد بود .

 

دبیل ـ بیزش ـ دویل :

هرگاه سطح آب زیرزمینی در قسمت پیشکار قنات مقدار قابل توجهی (بیش از 3 متر) بالاتر از کف قنات باشد و جنس تشکیلات لایه آبدار به نحوی باشد که در اثر کندن پیشکار سطح آب پائین نیفتد و یا اینکه در سطحی بالاتر از قنات سفره های مجزائی وجود داشته باشد که در هر صورت حفر چاه را تا سطح راهرو قنات دچار مشکل نماید ، پس از حفر چاه تا عمق ممکن از داخل قنات از پائین به بالا دقیقا در زیر چاه کنده شده اقدام به حفر می کنند تا به چاه حفر شده برخورد نمایند این عمل یا حفر چاه بر عکس را دبیل گویند .

 

دستک ـ پیش باز :

اگر به عللی میله قنات منطبق بر مسیر راهرو قنات نباشد لازم است جهت اتصال راهرو به میله ، راهرویی عمود بر مسیر راهرو موجود ایجاد شود تا این اتصال برقرار گردد . این راهرو را دستک یا پیشباز گویند .

 

راهرو ـ مجرا :

کانالی که مقطع آن به شکل نعل اسب و در داخل زمین در جهت شیب حفر شده و با شیبی ملایم استمرار جریان آب را در داخل قنات تضمین می کند .

 

رونشستگی :

در حین احداث قنات و یا در هنگام حفر پیشکار زمانی که به لایه های سخت یا سنگ و موانعی که عبور از آن در حال حاضر مقرون به صرفه نباشد برخورد شود و احداث راهرو قنات و یا حفر پیشکار در ارتفاع بالاتری نسبت به بقیه راهرو انجام شود ، این بخش از حفاری را رونشستگی گویند .

 

زُرنا :

به محلی که آب به داخل قنات ریخته می شود گویند و به صورت میله چاه مانند که دهانه و دیواره آن به نحوی با مصالح مقاوم ساخته شده ایجاد می شود . مصالح مقاوم باعث می شود که هیچگونه فرسایشی بر اثر ریزش آب ایجاد نشود .

 

سواره :

هرگاه شیب عمومی زمین مقدار قابل توجهی باشد (بیش از 5 در هزار) مسیر هدایت آب را با شیب کمتری نسبت به شیب عمومی زمین ایجاد می کنند بدین ترتیب سطح آب به تدریج نسبت به سطح طبیعی زمین افزایش می یابد . به مجموعه ایجاد شده سواره گویند . که برای هدایت آب بر روی اراضی بالا دست و یا چرخاندن سنگ آسیاب ایجاد می شود .

 

شاء (شاءکنی ـ شاءبازکنی)شعه :

رسوبات آهکی که در کف قنات به صورت سنگ مانند رسوب می کند را شاء گویند و عمل رسوب زدائی و خارج نمودن آن در داخل قنات را شاءکنی یا شاءبازکنی گویند .

 

طوقه ـ دوری :

به شکل طوق در میله قنات و به عرض حدودا 20 تا 30 سانتی متر و به ارتفاع 40 تا 50 سانتی متر ایجاد می شود و به منظور مسدود نمودن میله قنات و حفاظت از ریزش میله قنات ایجاد می گردد .

در سطح زمین جهت جلوگیری از ریزش میله قنات و در وسط میله جهت کمرگیر کردن و بعضا در فاصله کمی از راهرو قنات جهت کمر گیر کردن استفاده می شود .

 

طوقه چینی :

جهت جلوگیری از ریزش دهانه میله قنات در قسمت طوقه با مصالح مقاوم از قبیل آجر ، سنگ با ملات مناسب می سازند .

 

کجه :

هرگاه راهرو قنات از مسیر اصلی قدری منحرف شود و با میله قنات فاصله پیدا کند گویند که کار کجه رفته و برای اتصال راهرو قنات به میله چاه قنات ، به دستک یا پیش باز نیاز است .

 

کف شکنی :

هنگامی که از لغت کف شکنی در قنات استفاده می شود منظور همان پساکنی است و چنانچه این واژه در مورد چاه استفاده شود منظور افزایش عمق چاه است .

 

کوار ـ کدوار ـ کهریز (کنبار ـ کنوار) :

خاکهای حاصل از حفر میله و راهرو و پیشکار قنات و لای و موادی که در اثر عملیات ایجاد و نگهداری و توسعه قنات پس از خروج از میله قنات در اطراف میله به صورت مخروط ناقص انباشته می شود کدوار یا کهریز و یا کوار و کنبار (مشتق از دو کلمه «کن» از ریشه کندن و بار به معنی انبار و انباشتن و تلنبار کردن) نامیده می شود .

 

کمرگیر :

جهت جلوگیری از ورود سیلاب و ماسه بادی و یا هر شیئی دیگری در داخل راهرو قنات در مناطقی که احتمال بروز چنین خسارات به قنات می رود ، بسته به عمق میله قنات و نوع زمین در فاصله چند متری در سطح زمین در محل طوقه ایجاد شده با سنگ و یا آجر و ملات مناسب دهانه میله قنات مسدود می شود . این عمل را کمرگیر کردن گویند .

 

کول ـ گُم (کول گذاری ـ گم گذاری) :

لوله های بیضی شکل به طول 25 ـ 15 سانتیمتر و ارتفاع (قطربزرگ) 150 ـ 70 سانتیمتر و عرض (قطرکوچک) 70 ـ 50 سانتیمتر که در قدیم از سفال و اخیرا از بتن تهیه می شود و در راهرو بعضا میله قنات در مناطقی که زمین از تشکیلات غیر مقاوم تشکیل شده جهت جلوگیری از ریزش قنات در قنات کار گذاشته می شود عمل فوق را گم گذاری گویند .

 

گمانه :

برای احداث قنات ابتدا چاهی حفر می کنند تا به آب برخورد نماید . چنانچه لایه آبدار از تخلخل و در نتیجه ، آبدهی خوبی برخوردار باشد از سطح آب به محل مصرف ترازکشی می شود . اگر سطح آب از محل مصرف خیلی بالاتر باشد چاه دیگری در فاصله نزدیکتر به مزرعه تا سطح آب حفر و عمل فوق تکرار می شود چنانچه سطح آب بالاتر از سطح محل مصرف بوده و اختلاف آن تا محل مصرف بتواند شیب مورد نیاز را تامین نماید . عملیات احداث قنات صورت می گیرد به این دو چاه گمانه می گویند و بدین ترتیب از گمانه دوم به سمت گمانه اول می توان ادامه پیشکار داد که باعث آبدهی بیشتر قنات می شود و از نظر حقوقی جز حقوق قنات احداث شده است و قنوات همجوار حق اعتراض ندارند .

 

لای (لایروبی ـ تنقیه) :

رسوباتی مانند گل و لای که بر اثر عوامل مختلف در داخل قنات ایجاد می شوند را لای گویند و عمل تخلیه لای های موجود را لایروبی و یا تنقیه گویند .

 

مادر چاه :

به آخرین میله قنات که در انتهای پیشکار گفته می شود . مادر چاه با حفر پیشکار به میله قنات تبدیل می شود . به گونه ای که همیشه آخرین میله موجود در محدوده انتهائی قنات به عنواتن مادرچاه شناخته می شود .

 

مظهر :

محل ظهور و آشکار شدن و به جریان افتادن آب بر روی زمین را گویند .

 

مَقسَم ـ تِغار ـ رقم :

نوعی وسیله اندازه گیری مقدار آب است که در محل ثابت شده است و برای تقسیم آب به دو یا چند قسمت با اندازه های مختلف جهت حقابه بران طراحی شده است .

 

میله قنات :

به چاههای حفر شده در طول مسیر قنات گفته می شود که عمق آنها هر چه به مادر چاه نزدیکتر شود افزایش می یابد . این چاهها به منظور تخلیه خاک حاصل از کندن راهرو قنات و پیشکار و هدایت جریان هوا به داخل قنات حفر شده و فضای مناسبی برای انجام امور مربوط به قنات و لایروبی آن محسوب می شود . فاصله دو میله چاه از یکدیگر با توجه به عمق قنات و میزان جریان هوا در داخل قنات تعیین می شود .

 

برگفته از کتاب مجموعه مقالات قنات ـ جلد دوم ـ چاپ اول 1379 ـ ناشر شرکت سهامی آب منطقه ای یزد

 

 

 

/ 0 نظر / 480 بازدید